Een urn is veel meer dan een vaas met as. Het is een plek om naartoe te gaan, iets om vast te houden, soms letterlijk een stukje thuis. Wie vandaag voor een crematie kiest – en dat doet inmiddels 68% van de Nederlanders – staat vroeg of laat voor de vraag: wat doen we met de as? In dit artikel neem ik je mee door ruim drieduizend jaar geschiedenis, en laat ik zien welke mogelijkheden er nu zijn.
Wat is een urn precies?
Na een crematie wordt de as in het crematorium in een eenvoudige metalen asbus gedaan. Die asbus is functioneel, niet mooi. Een urn is de sierlijke omhulling waarin je die asbus – of de as zelf – een blijvende plek geeft. Van klassiek brons tot handgedraaide keramiek, van een kleine knuffelurn tot een urn die na een paar maanden in de aarde volledig verdwijnt: de urn is net zo persoonlijk als het leven dat erbij hoort.
De urnenvelden van de bronstijd
Het verhaal begint ver voor onze jaartelling. In de late bronstijd, ruwweg tussen 1300 en 800 voor Christus, cremeerden mensen in grote delen van Europa hun doden en begroeven ze de as in aardewerken potten. Zo ontstonden hele begraafvelden vol urnen, die archeologen nu ‘urnenvelden’ noemen. Ook in Nederland zijn er tientallen gevonden. Vaak lag elke urn onder een klein heuveltje met een greppel eromheen: een eigen, herkenbare plek voor iedere overledene. Bij Deventer bijvoorbeeld zijn urnen gevonden met as en stukjes bot die niet helemaal waren verbrand. Van de verbrandingen zelf is in ons land vrijwel niets over: alleen deze grafvelden en hier en daar wat verkoold hout.
Bijna drieduizend jaar later zien we eigenlijk hetzelfde verlangen terug: een tastbare plek waar de herinnering mag rusten.
Grieken en Romeinen: de as dicht bij huis
In de klassieke oudheid kreeg de urn een bijzondere status. Grieken bewaarden de as van hun helden in kostbare vaten, en de Romeinen bouwden zelfs speciale ruimtes vol nissen voor urnen. Die ruimtes heetten columbaria, naar het Latijnse woord voor duiventil – de rijen kleine nisjes leken daar sprekend op. Het woord columbarium gebruiken we nog steeds voor een urnenmuur of urnengebouw.
Hoe zo’n verbranding in de praktijk ging, is nog te zien bij het Trasimeense meer in Italië. In 217 voor Christus versloeg de Carthaagse veldheer Hannibal daar het Romeinse leger. Op één dag vielen duizenden doden, midden in de zomerhitte. Begraven was onmogelijk, en volgens de overlevering liet Hannibal rond het dal tientallen verbrandingsputten aanleggen. In Italië heten ze ustrinos. Een paar ervan liggen nog tussen de olijfbomen en gelden als de oudste bewaard gebleven verbrandingsplaatsen. Van cremeren zoals wij dat kennen was nog geen sprake: het lichaam kwam rechtstreeks in het vuur terecht.
Hoe men in die tijd over het vuur en de urn dacht, laat deze tekst mooi zien. Hij wordt toegeschreven aan de Griekse filosoof Plato:
Heilige Vlam, keer terug en zuiver
de door de dood verpeste lucht.
Dat het lichaam van de gestorvene
zonder ruwe bejegening worde
opgelost en dat de smart moge
overgaan in as.
Dat in de gereinigde urn de kostbare
resten van al onze geliefden
dicht bij onze woning
mogen rusten.– toegeschreven aan Plato
Het vuur als iets zuiverends, de urn als plek voor ‘kostbare resten’, en die prachtige wens om onze geliefden dicht bij huis te houden. Precies dat laatste is vandaag de dag een van de meest gekozen bestemmingen voor een urn.
Eeuwenlang verdwenen, en toen terug
Met de opkomst van het christendom raakte cremeren in Europa uit beeld. In het jaar 785 verbood Karel de Grote het verbranden van doden, en daarna werd begraven eeuwenlang de norm. Alleen bij epidemieën of na grote veldslagen, als begraven niet snel genoeg kon, werden doden nog verbrand. De urn verdween naar musea en opgravingen.
Pas in de negentiende eeuw kwam het idee terug. De Duitse taalgeleerde Jacob Grimm, bekend van de sprookjes, hield in 1849 in Berlijn een lezing waarin hij liet zien dat begraven geen wezenlijk christelijk voorschrift was. Artsen wezen op de hygiënische problemen van overvolle kerkhoven, en in 1869 riep een internationaal medisch congres in Florence op om lijkverbranding mogelijk te maken. Op de Wereldtentoonstelling van 1873 in Wenen was voor het eerst een verbrandingsoven te zien. Een verbeterd ontwerp, gebaseerd op de oven van de Duitse industrieel Friedrich Siemens, maakte cremeren daarna technisch goed uitvoerbaar. Italië kreeg in 1874 als eerste land een wettelijke regeling, in 1876 opende in Milaan het eerste moderne crematorium van Europa, en in 1878 volgde Duitsland met een crematorium in Gotha.
De rooms-katholieke kerk was fel tegen. In 1886 verbood Rome gelovigen om zich te laten cremeren of lid te worden van een crematievereniging, en wie dat toch deed, kon de sacramenten worden geweigerd. Dat verbod bleef tot 1963 van kracht.
De urn in Nederland: van omstreden tot vanzelfsprekend
In Nederland maakte de begrafeniswet van 1869 een einde aan het begraven in kerken. Over lijkverbranding zei de wet niets: begraven was verplicht, maar er stond niet in wie daarvoor verantwoordelijk was. Op die leemte zouden voorstanders van crematie later dankbaar inspelen.
In december 1874 verscheen in de Opregte Haarlemsche Courant een oproep om een vereniging op te richten, en op 28 december 1874 werd in Den Haag de Vereeniging voor Lijkverbranding opgericht. Tegenwoordig kennen we haar als de Koninklijke Vereniging voor Facultatieve Crematie, in de volksmond ‘de Facultatieve’. Leden bleven helemaal vrij om zelf te kiezen of ze van crematie gebruik wilden maken.
Toch werd het een lange weg. Zonder eigen crematorium liep het ledental terug van 1315 bij de start naar 582 in 1905. Er kwamen allerlei plannen, tot een crematorium op een schip voor de kust aan toe, maar die stuitten steeds op bezwaren. Uiteindelijk verrees op Westerveld in Driehuis het eerste Nederlandse crematorium, waar in 1914 de eerste crematie plaatsvond. Cremeren was toen nog duur, ook door de afstand naar Velsen. Daarom richtten sociaal bewogen Amsterdamse diamantbewerkers in 1919 de Arbeidersvereeniging voor Lijkverbranding op, om crematie voor iedereen bereikbaar te maken. Wettelijk geregeld werd het pas in 1955, toen crematie gelijk werd gesteld aan begraven.
Wat ooit omstreden was, is nu de meest gekozen vorm van uitvaart. En daarmee is de urn weer helemaal terug in ons leven.
Wat doe je vandaag met een urn?
De bestemming van de as heet officieel de asbestemming. Je hebt meer keuze dan veel mensen denken:
- Thuis bewaren. Op het dressoir, in de boekenkast of in de tuin. Voor veel nabestaanden voelt dit vertrouwd en nabij.
- Bijzetten in een urnenmuur of columbarium. Een vaste plek op een begraafplaats of bij het crematorium, met ruimte voor een naam en soms een foto.
- Een urnengraf of bestaand graf. De urn wordt begraven, eventueel bij een partner of familielid.
- Verstrooien. Op een strooiveld, boven zee of op een plek die de overledene dierbaar was – met toestemming van de eigenaar van die plek.
- Verdelen. Een deel van de as in een kleine urn voor ieder kind, een gedenksieraad of een knuffelurn, en de rest op een andere bestemming.
- Terug naar de natuur. Een biologisch afbreekbare urn, bijvoorbeeld in combinatie met een boom of een natuurbegraafplaats.
Welke urn past bij jou?
Een urn kies je niet alleen op het oog, maar ook op het doel. Gaat de urn naar binnen, dan kan bijna alles: keramiek, glas, hout of zelfs een urn in de vorm van een boek of kunstobject. Komt hij buiten te staan of gaat hij de grond in, dan zijn brons, natuursteen of een speciale buitenurn verstandiger. Voor verstrooien of begraven in de natuur is een afbreekbare urn van bijvoorbeeld zout, zand of gerecycled papier een mooie keuze.
Een goede vraag om mee te beginnen: past deze urn bij wie hij of zij was? Een kleurrijke urn voor een levensgenieter, een strakke houten urn voor iemand die van eenvoud hield. Er is geen goed of fout.
Rustig de tijd nemen: de wettelijke maand
Je hoeft niet meteen te beslissen. De Wet op de lijkbezorging bepaalt dat het crematorium de as na de crematie minstens één maand bewaart voordat deze wordt vrijgegeven. Die maand geeft rust en ruimte om samen na te denken. De meeste crematoria vragen je om binnen zes maanden een keuze te maken; heb je meer tijd nodig, dan kan de as vaak tegen een vergoeding langer blijven. En wie twijfelt, kan ook eerst kiezen voor een tijdelijke plek thuis.
Veelgestelde vragen over de urn
Mag ik een urn thuis bewaren?
Ja. Een urn met as mag je gewoon thuis bewaren, binnen of in de eigen tuin.
Wie beslist over de urn en de as?
De opdrachtgever van de crematie. Dat is meestal een partner of kind, en hij of zij beslist over de asbestemming – bij voorkeur in overleg met de familie en volgens de wens van de overledene.
Kan de as over meerdere urnen verdeeld worden?
Ja, dat kan. Zo kan iedere naaste een eigen kleine herinnering krijgen.
Wat is het verschil tussen een asbus en een urn?
De asbus is de eenvoudige metalen bus van het crematorium. De urn is de sierlijke, persoonlijke omhulling daarvoor.
Samen nadenken over de juiste plek
Van de urnenvelden van de bronstijd tot de urn op jouw dressoir: al drieduizend jaar zoeken mensen een waardige plek voor wie ze liefhebben. Twijfel je welke urn of asbestemming bij jouw dierbare past? Ik denk graag met je mee, rustig en zonder haast. Neem gerust contact op.
